Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự

Bộ Luật hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 đã dành hẳn chương IV để quy định về những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.

Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS) gồm:

• Sự kiện bất ngờ;
• Tình trạng không có năng lực TNHS;
• Phòng vệ chính đáng;
• Tình thế cấp thiết;
• Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội;
• Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ;
• Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên.

1. Sự kiện bất ngờ:

Điều 20 Bộ Luật hình sự 2015 quy định:

Người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội trong trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi đó, thì không phải chịu TNHS.

Như vậy, trong trường hợp người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hiểm cho xã hội nhưng vì lý do khách quan họ không thể thấy trước được hậu quả do hành vi của mình gây ra hoặc họ không có nghĩa vụ phải thấy trước được hậu quả gây nguy hại cho xã hội thì cũng không phải chịu TNHS.

2. Tình trạng không có năng lực TNHS:

Điều 21 Bộ Luật hình sự 2015 quy định: Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu TNHS.

Như vậy, người nào mắc bệnh tâm thần hoặc loại bệnh khác tới mức làm mất khả năng nhận thức hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc mất khả năng điều khiển hành vi của mình thì được coi là không có năng lực TNHS.

3. Phòng vệ chính đáng:

Khoản 1 Điều 22 Bộ Luật hình sự 2015 quy định: Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.

Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu TNHS.

Như vậy, một hành vi được coi là phòng vệ chính đáng khi:

• Người bị người phòng vệ chống trả: là người đang có hành vi xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân của chính người phòng vệ hoặc cá nhân khác. Hnhf vi xâm hại có tính chất nguy hiểm đáng kể.
• Thiệt hại do người có hành vi phòng vệ gây ra là thiệt hại về tính mạng hoặc sức khoẻ.
• Hành vi chống trả phải cần thiết.

4. Tình thế cấp thiết:

Khoản 1 Điều 23 Bộ Luật hình sự 2015 quy định: Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm.

Trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì người gây thiệt hại đó phải chịu TNHS.

Như quy định nêu trên thì chỉ được coi là “Tính thế cấp thiết” khi:

• Phải có sự nguy hiểm thực tế đang gây ra hoặc đe dọa gây ra những thiệt hại nhất định cho những lợi ích được pháp luật bảo vệ. Sự nguy hiểm đó có thể bắt nguồn từ người, từ con vật, từ sức mạnh tự nhiên, từ những sự cố kĩ thuật…
• Việc gây thiệt hại là biện pháp duy nhất để khắc phục sự nguy hiểm vì trong tình thế đó không còn cách nào khác;
• Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.

5. Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội:

Khoản 1 Điều 24 Bộ Luật hình sự 2015 quy định: Hành vi của người để bắt giữ người thực hiện hành vi phạm tội mà không còn cách nào khác là buộc phải sử dụng vũ lực cần thiết gây thiệt hại cho người bị bắt giữ thì không phải là tội phạm.

Trường hợp gây thiệt hại do sử dụng vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết, thì người gây thiệt hại phải chịu TNHS.

6. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ:

Điều 25 Bộ Luật hình sự 2015 quy định: Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.

Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu TNHS.

7. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên.

Điều 26 Bộ Luật hình sự 2015 quy định: Người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sựa